Krsna slava

Filed under: Srbija |

Kada se pri raznim etnografskim istraživanjima postavlja pitanje pripadnosti srpskom narodu, jedan od osnovnih kriterijuma je vera, odnosno proslavljanje krsne slave. Ovaj običaj se održao kroz vekove, i, iako izvorno nije srpski, postao je simbol srpstva i svega što je srpsko. O nastanku i razvoju krsne slave se vodi mnogo polemika.

Jedna od najranijih teorija je da je u pitanju crkveni, hrišćanski običaj. Po ovom verovanju, krsna slava je nastala tako što je crkva proslavljala određenog sveca kao zaštitnika zajednice. Tokom vremena dešavalo se da crkva nije mogla da finansira velike proslave, pa su ulogu domaćina preuzimale određene porodice, ispočetka samo najbogatije, a tokom vremena postao je običaj da svaka porodica proslavlja krsnu slavu za sebe. Po drugoj teoriji koja vezuje krsnu – porodičnu – slavu za crkvu, ona je vezana za ime koje je dobio prvi predak određene porodice koji je kršten. Sve teorije koje povezuju krsnu slavu sa crkvom, odnosno sa hrišćanstvom, su odbačene iz dva razloga: prvo, običaj nije poznat svim pravoslavcima, pa čak ni samo balkanskim pravoslavcima; drugo, praktikuju ga i neki muslimani i katolici. Rasprostranjenost običaja se ne može povezati sa trenutnim rasporedom religija, očigledno je da se uzrok i nastanak moraju tražiti u daljoj prošlosti, u vreme dolaska hrišćanstva. Najverovatnije je da je običaj proslavaljanja krsnog imena zapravo hristijanizovan obred prehrišćanskog perioda

O kultu Lara

U mnogim primitivnim kulturama postoji običaj sahranjivanja mrtvaca pod kućom. Na našim prostorima se pod sojenicom (ispod kuće) sahranjivao osnivač porodice i njegovi najbliži srodnici, dok se već njihovo potomstvo sahranjivalo u odvojenoj kapeli. Potomci su poštovali svoje praoce, a naročito prvog, osnivača familije. Kult praotaca – kult predaka – se prenosio na mlađa pokolenja. Ovaj kult je osnova svakoj religiji.

Rimljani su verovali da se čovek sastoji od duše, tela i genija. Telo je komponenta koja je čisto materijalna, koja se sahranjuje i vremenom postaje prah. Duša je komponenta koja posle čovekove smrti ide kod Boga na suđenje. Genij, treća komponenta, može da bude ostatak prehrišćanskog verovanja u dušu, jer se smatra da on ostaje u nevidljivoj vezi sa kućom i potomstvom. Najčešće prebiva u ognjištu, i zahteva da mu se iskazuju pažnja i poštovanje, a zauzvrat štiti kuću i ukućane od nevolja. Po smrti domaćina, njegov genij se uvrštava u red kućnih bogova koji bdiju nad srećom potomstva. Tokom vremena se u opštem kultu predaka ističe kult rodonačelnika – osnivača porodice, gospodara, ili, na etrurskom, Lara.

Postepeno se izgubilo sećanje na antropomorfnost pretka i pripisuju mu se božanski atributi. Tako nastaje Lar, jedno od tri božanstava za koja se verovalo da prebivaju u kućnim ognjištima i predstavljaju božanstva – zaštitnike kuće i porodice. Tokom vremena veza Lara i kuće postaje slabija, a jača veza između Lara i porodice, on postaje porodično, a ne kućno božanstvo.

U starija vremena poštovanje predacima – mrtvima – se iskazivalo time što se od svakog obroka ostavljalo nešto hrane za mrtve, a postojali su i posebni, sveti dani, koji su se posvećivali hranjenju duša mrtvih. Ovo treba imati na umu jer je krsna slava, po mnogim svojim elementima, zapravo ostatak, hristijanizovani oblik obreda kojim se odaje pošta mrtvom pretku, odnosno Laru.

Rimljani su Lara predstavljali malim drvenim kipom, koji je bio porodično vlasništvo. U početku se nalazio kod ognjišta, gde mu je prilikom svakog obroka odvajano nešto hrane. Sa razvojem rimske države od agrarne do gradske, figura Lara dobija posebnu prostoriju, nazvanu lararijum. Osim drvenog kipa Lara ovde su na slikama često predstavljeni i genij domaćina kao i likovi raznih predaka. Kult Lara se u provinciji brzo raširio među seljačkim i malograđanskim stanovništvom.

Sličnosti Lar – krsna slava

Lar je staro porodično božanstvo, vezan je isključivo za porodicu i prati je pri selidbi, a prenosi se sa oca na sina. Krsni svetitelj kod nas ima iste osobine: prenosi se porodično i predstavlja zaštitnika određene porodice.

Drveni kip koji predstavlja Lara kod Rimljana i ikona kod seljaka koji slavi krsnu slavu su od neprocenjive vrednosti. I jedan i drugi bi pre ostali bez njive, kuće i celokupnog bogatstva nego što bi prodali kip, odnosno ikonu.

Jedna od najvažnijih analogija je zabrana braka. Naime, i kod Rimljana i kod onih koji slave krsnu slavu postoji zabrana stupanja u brak dve osobe čije porodice slave istu slavu, jer se to smatra incestom. Stoga su zabeleženi slučajevi gde čitave porodice menjaju sveca zaštitnika.

Ono što je zanimljivo je da se krsna slava ne slavi upravo u onim delovima Balkana koji su najranije došli pod rimsku vlast (Makedonija); isto tako, ako bi se povukla granica među narodima koji slave krsnu slavu i koji je ne slave, to bi bila ista granica koja je razdvajala istočno od zapadnog rimskog carstva, i, ranije, Helene od Rimljana. Po Truhelki, Rimljani su uvideli značaj i superiornost grčke kulture, pa na tim prostorima nisu ni insistirali na nametanju sopstvene.

Krsna slava

Krsna slava predstavlja proslavljanje jednog određenog sveca, zaštitnika porodice. Prenosi se sa oca na sina i vezuje se za crkvu. Međutim, ovaj običaj je u hrišćanstvu gotovo nepoznat – katolici i protestanti ga ne praktikuju (osim katolika u Dalmaciji), a kod pravoslavaca se, osim kod Srba, javlja samo još u Slavoniji i Bosni. Način proslavljanja se razlikuje od mesta do mesta, delimično izmenjen usled stranih uticaja, a delimično usled smanjenja broja članova domaćinstva. Elementi koji su uvek prisutni u proslavljanju su:

– ikona

– paljenje sveće

– lomljenje krsnog kolača

– panaija (koljivo, žito)

– vino kojim se kolač ili koljivo preliva

– dizanje u slavu

– pomen mrtvima

Ikona i ikonostas

Kao što je već rečeno, Lar je kod Rimljana bio predstavljen izrezbarenim drvenim idolom. Rimljani su mu mesto nalazili u atrijumu, gde je dobijao po zdelicu svakog obroka; u kasnijem periodu Lari se smeštaju u posebnu prostoriju, samo za njih, nazvanu lararij, gde se dodaju i genij domaćina i likovi drugih predaka, najčešće na slikama, te tako lararij postaje neka vrsta ikonostasa. U ovome postoji paralela sa našim kućama: glavno mesto na zidu zauzima ikona porodičnog svetitelja, zatim neka druga sveta slika (npr Bogorodica), pa slike vladara i fotografije roditelja. Crkva se žestoko borila protiv ovog običaja, i to je trajalo sve dok se nije postigao kompromis: svetkovanje je dozvoljeno, ali da se predstava Lara zameni predstavom nekog hrišćanskog svetitelja. U vreme kad su se Sloveni doselili na Balkan, krsna slava je već preuzela ulogu larizma, pa su oni, primajući hrišanstvo, preuzeli i slavu takvu kakvom su je našli.

Krsna sveća

Domaće ognjište je svojevremeno predstaljalo žrtvenik, mesto gde obitavaju kućna božanstva i gde se odvijaju svi bitniji obredi, te se i obred kojim se slavi Lar odvijao kod ognjišta (svetog mesta). Kad je slava sa ognjišta preneta u lararijum, morala se preneti i vatra, pa makar u simboličnom obliku, pa se plamen prenesi u vidu sveće. To je razlog zašto je sveća nezaobilazan element slave: ako je plamen ognjišta stanište božanstava, jedini način da ona prisustvuju slavi u njihovu čast (ukoliko se ne odvija pored ognjišta) jeste da se plamen prenese na mesto odigravanja obreda. Sveću su još stari Rimljani kitili raznim cvećem, a i kod nas se održao običaj da slavska sveća mora biti okićena.

Kolač

Lomljenje krsnog kolača je važan, odnosno nezaobilazan element proslavljanja krsnog imena, međutim, nije element isključivo ovog praznika. Lomljenje hleba ili pogače se javlja u svakodnevnom životu, ali i u mnogim drugim svečanim obredima. Šta je onda toliko posebno kod slavskog kolača? Po Truhelki, u doba sojenica, prvo žito se prinosilo kao žrtva kućnom laru, što je doprinosilo povezanosti kućnog i poljskog lara. U vreme kad se rimska država izdigla iz agrarne u gradsku, više nije bilo moguće, ili bar ne lako, prinositi žito u izvornom obliku, pa su rimljani počeli da prinose ovu žrtvu u vidu kolača. Kod nas se kolač lomi u svim krajevima, ali na različite načine: nekad su ga lomili domaćin, naslednik (najstariji sin), gost i još neki član domaćinstva (po pravilu muški). U novije vreme porodice su mnogo manje, retko je čak i da se svi skupe za proslavljanje slave. Stoga je kriterijum pri odabiru osoba koje učestvuju u lomljenju mnogo blaži, često su to i deca, i osobe ženskog pola. U nekim krajevima kolač lomi samo domaćin, po, pre pečenja urezanom, krstu. U nekim krajevima kolač se pre lomljenja poliva vinom.

Koljivo

Koljivo – ili žito – u nekim krajevima zamenjuje kolač, dok u nekim ide uporedo sa njim. Koljivo se u narodu sprema u prilikama kad se čini pomen mrtvima. Može se smatrati žrtvom podzemnim bogovima i žrtvom za pokoj duše umrlih, koji mogu da daju ili oduzmu plodnost, da donesu dobro ili zlo, zavisno od toga kako se njihovi živi potomci ponašaju prema njima, da li ih paze ili zanemaruju (pažnja se ogleda u odvajanju jela i pića za mrtve).

Vino

Još kod Grka je vino bilo najvažniji rekvizit kod htonskih obreda. Sada se vinom preliva koljivo ili kolač, i svaki učesnik obreda sa punom čašom nazdravlja svetitelju. Vino koje se koristi u obredima koji prate proslavljanje krsnog imena u nekim krajevima se naziva punje – isto kao i vino koje se koristi pri htonskim obredima. Međutim, mnogo je verovatnije da reč ima šire značenje koje se nalazi u primorju: vino za svečane obrede, sakralno piće (ne vino samo za htonske obrede).

U slučaju da porodica ne može sebi da priušti celu proslavu, ono što ne sme zaobići je paljenje krsne sveće, spominjanje svetitelja, pozivanje sveštenika, prelivanje panaije i pomen precima koji su im slavu preneli. Osim pomena svetitelja, sve ostalo se čini i za pomen mrtvima.

Svaki od ovih elemenata je prisutan i u mnogim drugim obredima, ili pak u svakodnevnom životu. Stoga Skarićeva definicija slave kao «skupa svečanih momenata kojima se želi nešto proslaviti» nije pogrešna, ipak, izgleda donekle nedovoljna. Truhelka kaže da je «slava hristijanizovana forma latinskog kulta Lara, koja je sa maloazijskim iseljenicima ilirske narodnosti došla u italiju, odatle rimskim uplivom na balkan, gde se na povoljnom ilirskom substratu snažno razvila i nsuprot hristijanizacije i slaviziranja zemlje do danas očuvala».

U poslednje vreme ovaj običaj se sve manje i manje praktikuje, u čemu zasigurno ima i dosta uticaja komunističke ideologije, kao i sve većih migracija sa sela u grad i menjanja organizacije porodice (sad u istoj kući živi samo najuža porodica). U nekim krajevima ovi razlozi nisu bili dovoljni da bi slava u potpunosti nestala, već se samo menjao oblik proslave. Pitanje je i koliko je puta u prošlosti običaj koji mi danas zovemo krsna slava menjao svoje značenje i ideološku/religijsku osnovu. Ipak, to je jedan od retkih u tolikoj meri očuvanih običaja, i stoga je potrebno posvetiti mu više pažnje u istraživanjima.

Izvori:

Vladislav Skarić, “Postanak krsnoga imena”, u O krsnom imenu, Prosveta, Beograd, 1985.

Milan Budimir, “Vladislav Skarić: Postanak krsnoga imena”, u O krsnom imenu, Prosveta, Beograd, 1985.

Veselin Čajkanović, “Vladislav Skarić: Postanak krsnoga imena”, u O krsnom imenu, Prosveta, Beograd, 1985.

Ćiro Truhelka, “Larizam i krsna slava”, u O krsnom imenu, Prosveta, Beograd, 1985.

Ema Stevanović

Sadržaj:

O kultu Lara. 1

Sličnosti Lar – krsna slava. 2

Krsna slava. 2

Ikona i ikonostas. 3

Krsna sveća. 3

Kolač. 3

Koljivo. 4

Vino. 4

Literatura. 5

Оставите одговор

Ваша адреса е-поште неће бити објављена. Неопходна поља су означена *

Dokaži da nisi mašina: * Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

*