Berislav Blagojević: ETNOREGIONALIZAM U EVROPI

Filed under: Srbija |

 –   UVODNA RAZMATRANJA   –

Krajem XX vijeka su Thrift, Gilbert, Pudup i drugi geografi udahnuli život tzv. „Novoj regionalnoj geografiji“ gdje je regija shvaćena kao arena za odigravanje ljudskih aktivnosti, pri čemu ona može, ali ne mora nužno biti geografski entitet sa jasno definisanim granicama[1]. Prema Gilbert-u pojam „regija“ predstavlja spoj kulturalnih relacija između specifičnih grupa i određenog prostora[2]. Bihejvioristička geografija je utemeljena na konceptu kojim se pretpostavlja sagledavanje uzroka i posljedica masovnog ponašanja ljudi u konkretnom geografskom prostoru[3]. Kulturna geografija, socijalna geografija i druge geografske discipline među kojima prednjači politička geografija, permanentno i intenzivno obogaćuju svoje predmete istraživanja novim idejama i temama, što je razumljivo (ali i neophodno) u ovom informatičkom vremenu. Pojmovi kao što su „regionalni/nacionalni identitet“, „etnicitet“, „nacionalizam“, „geopolitika“ i drugi, sve češće se sreću u radovima socijalnih i kulturnih antropologa, etnologa, sociologa, politikologa, psihologa i, naravno, geografa. Istraživanje geopolitičkih i geostrategijskih pitanja, odnosa između države i regije, međuodnosa između pojedinih etničkih grupa i naroda, kao i brojnih drugih procesa koji se odvijaju u sociosferi, uvijek je upućeno na određenu teritoriju, tj. prostor. A, kako reče dr Mirko Grčić „… geografija se ne može odreći prostora“[4].

U svjetlu rečenog, geografija je, dakle, pozvana da se bavi brojnim pitanjima i problemima kao što je, između ostalog, etnoregionalizam. Cilj ovog rada je da se pokuša izvršiti identifikacija termina „etnoregionalizam“ u čitavoj plejadi drugih, često sličnih termina, da se uoče etnoregionalizmi u (post)modernoj Evropi, da se odrede njegovi pojavni oblici u pojedinim državama te da se uvidi značaj etnoregionalnih procesa u kontekstu evropskih integracija i savremenih geopolitičkih tokova u Evropi.

  ETNOREGIONALIZAM: TERMINOLOŠKA KONFUZIJA

            Etnoregionalizam je termin koji se sve češće susreće u naučnim i stručnim radovima. Međutim, teško da se igdje u tim radovima može naći jasnija definicija ovog pojma. Štaviše, terminološka konfuzija je još izraženija kada ni poimanje identiteta, kulture, teritorije, nacije, nacionalizma, patriotizma, etnije i drugih termina koji su u tijesnoj vezi sa etnoregionalizmom, nije iskristalisano. Šta je, dakle, etnoregionalizam?

Očigledno je da je pojam kovanica, sastavljena iz dvije riječi – „Etno“ (od grčkog Etnos) i „Regionalizam“ (od latinskog Regio). „Etno“ asocira na nešto etničko, etničku grupu, etno-kulturu, etniju, etnički identitet, etnicitet i slične pojmove. Za bolje razumijevanje termina, posebno je važno uočiti distinkciju između etničke grupe i nacije. Etnička grupa nije rasa (shvatamo li rasu u antropološkom smislu), a nije ni nacija, ukoliko pod nacijom podrazumijevamo neko društvo objedinjeno zajedničkom vlašću, ili grupu pojedinaca ujedinjenih političkim vezama, zajedničkim jezikom i teritorijom[5]. Etnicitet je, prema modelu koji se u antropologiji najviše podržava, uvijek u vezi sa kulturom, on je zasnovan na zajedničkim značenjima, te naglašava kulturnu diferencijaciju. Takođe, etnicitet je u određenoj mjeri varijabilan, a kao društveni identitet, on je u isto vrijeme i kolektivan i individualan[6]. Sa druge strane, nacija označava kulturnu i političku sponu, ujedinjujući u političku zajednicu sve one kojima su ista otadžbina i istorijska kultura. Jedan od najznačajnijih istraživača nacija i nacionalizama Anthony D. Smith, naciju je definisao kao imenovanu ljudsku populaciju sa zajedničkom istorijskom teritorijom, zajedničkim mitovima i istorijskim sjećanjima, zajedničkom masovnom, javnom kulturom, zajedničkom ekonomijom i zajedničkim zakonskim pravima i obavezama svih pripadnika[7].

Evidentno je da čak i ovako simplificirana diskusija (bez analiziranja koncepcija i teorija o etnicitetu kao što su primordijalna, instrumentalistička, neokulturalistička i druge, kao i bez detaljnije analize odnosa nacija-država) povlači granicu između etniciteta i nacije.

Da bismo što adekvatnije objasnili termin „etnoregionalizam“, moramo se osvrnuti i na drugi dio kovanice, a to je „regionalizam“. Regionalizam se može definisati kao oblasno rodoljublje, pokrajinski duh i težnja za pokrajinskom samostalnošću[8], ili kao pokret za podstrekivanje ili očuvanje domaće (lokalne/regionalne) kulture u određenoj regiji[9].

Postoje i druge definicije regionalizma, kao što je planerska Milovana Radovanovića prema kojoj je regionalizam ”jedan od osnovnih pristupa i principa naučnog poznavanja, prostornog diferenciranja i integrisanja, razvojnog usmjeravanja, planiranja i uređenja geografskog prostora”. Radovanović  naglašava važnost geopolitičkih doktrina za regionalizam, a osvrćući se na procese raspadanja SFRJ i rješavanja tzv. “Jugoslovenske krize” on ističe “regionalno-geopolitičke” i “regionalno-etničke” (etnoregionalne?!) karakteristike tih procesa[10].

Regionalizam se može posmatrati i kao ideologija koja ističe individualnost determinisanu regionalnim karakteristikama, na osnovu kojih se ponekad zahtijevaju i politička prava za imenovanu regiju[11]. Ukoliko pogledamo sljedeću shemu koja prikazuje odnos identifikacije i ideologije, možemo se uvjeriti da se regionalizam zaista može interpretirati kao ideologija.

Osnova identifikacije

Ideologija

SrodstvoZajedničko boravišteZajedničko boravište

Zajedničko boravište

Etnicitet

Etnicitet/nacionalnost

Etnicitet/”rasa”

FamilizamKomunalizamLokalizam

Regionalizam

Etnicizam

Nacionalizam

Rasizam


Slika 1. Identifikacija i ideologija[12]

 

Prema ovoj shemi, regionalizam kao ideologija proističe iz zajedničkih boravišta. No, ako dalje analiziramo regionalizam, uviđamo da regija može biti zajedničko boravište za različite etnije, pa možemo zaključiti da se etnoregionalizam kao specifičan fenomen neće pojaviti kod svih etniciteta u datoj regiji. Uzmemo li kao primjer Kataloniju, uočićemo da se etnoregionalizam kao pokret i/ili ideologija javlja kod Katalonaca kao posebne etnije koja je većinska u Kataloniji, a manjinska u državnim okvirima, ali ne i kod ostalih etnija koje egzistiraju u Kataloniji. Otuda je, čini se, opravdano govoriti o etnoregionalizmu kao specifičnoj pojavi i ideologiji.

Međutim, postoje i drugačija mišljenja. Osvrćući se na članak Hecher-a i Levi-a iz 1979. godine (“Komparativna studija etno-regionalnih pokreta”), Richard Jenkins zaključuje da je termin “etnoregionalizam” suvišan i hibridan[13]. Isti autor je kritikovao i termin “etno/nacionalizam” koji se u literaturi znatno više koristi od termina “etnoregionalizam”. U ovom drugom slučaju se možemo složiti sa Jenkins-om, jer je nacionalizam uvijek u nekoj mjeri etnički (iako je ustaljeno da se razlikuju građanski i etnički nacionalizam) i ne postoji ne-etnički nacionalizam, pa je zato i prefiks “etno” suvišan. Ipak, uvažavajući i kritike, smatramo da je etnoregionalizam poseban fenomen i specifičan oblik regionalizma (za razliku od, recimo, funkcionalnog regionalizma), pa je otud opravdano i korištenje istoimenog termina.

Profesor Hans-Jürgen Puhle ističe strukturne i funkcionalne sličnosti “nacionalnog” i “regionalnog” u ideološkom i političkom smislu. Zato Puhle, za ono što bi se moglo podvesti pod zajednički imenilac etnoregionalizma, koristi termine kao što su “manjinski (periferni) nacionalizam”, “kulturni nacionalizam/regionalizam”, “politički regionalizam/nacionalizam” i tako dalje[14].

Različitih poimanja nacije, regionalizma, etniciteta, patriotizma i nacionalizma ima toliko mnogo da ih je ovdje suvišno dalje iznositi. Teorijsku raspravu o opravdanosti termina etnoregionalizam i njegovom značenju, zaključićemo sljedećim:

–          Etnoregionalizam definiše poseban vid regionalizma koji počiva na regionalno-etničkim karakteristikama;

–          Etnoregionalizam označava ideologiju i pokret (jer ideologiju obično prati pokret), koji svoj izraz najčešće nalaze u političkom djelovanju (o čemu će biti više govora kasnije);

–          Etnoregionalizam se kao termin pojavljuje relativno dugo u stručnoj literaturi, u programu studija na nekim Univerzitetima, na konferencijama i u istraživačkim projektima instituta (vidjeti radove npr. Paasi-a[15],[16], Elias-a[17], Spektorowskog[18], Tronconi-a[19] , studijski program pod vođstvom dr Leoussi[20] , višegodišnji istraživački projekat pod vođstvom dr J. Mansvelt Beck-a[21], itd.);

–          Etnoregionalizam možemo smatrati i specifičnim vidom (lokal) patriotizma, patriotizma koji se vezuje za regionalni identitet i ljubav prema svojoj etniji. Ovakvo razmišljanje temeljimo na terminološkoj distinkciji Connor-a, koji razdvaja patriotizam (ljubav prema svojoj državi) od nacionalizma (ljubav prema svojoj nacionalnoj grupi)[22];

–          Etnoregionalizam kao termin opstaje jer opisuje fenomen koji se ne može poistovijetiti sa nacionalizmom, niti bilo kojim drugim pokretom ili ideologijom.

 POJAVNI OBLICI ETNOREGIONALIZMA

Etnoregionalizam i nacionalizam dijeli veoma tanka linija, ali ipak dovoljna da ove dvije ideologije nisu sinonimne i da termin „etnoregionalizam“ nije samo eufemizam za „nacionalizam“. Razlika između etnoregionalizma i nacionalizma je naročito ispoljena u zapadno-evropskim zemljama, čije su nacije formirane tzv. „državno-nacionalnim“ konceptom. Ovaj koncept, koji je karakterističan za, na primjer, Francusku i Veliku Britaniju, podrazumijeva naciju kao političku zajednicu građana jednakih pred zakonom, nezavisno od porijekla, socijalnog statusa, jezika ili religije. Ovako shvaćena, nacija se poistovjećuje sa državom i vladom kao političkim veličinama, a etničke razlike se brišu i ignorišu[23].

Države kao što su Francuska, Španija ili Velika Britanija, dugo su smatrane „nacionalnim državama“ i primjerima uspješne asimilacije etničkih grupa u nacionalni okvir. Međutim „buđenje“ etničkih osjećanja kod Velšana, Škota, Baska, Katalonaca, Bretonaca, Korzikanaca, srušilo je mit ovih država kao „nacionalnih“. Etnoregionalizam je, dakle, počeo da se javlja na bazi etničkih osobenosti u pojedinim regijama pomenutih država.

Sa druge strane, postoji i kulturno-nacionalna (srednjo/istočno evropska) koncepcija nacije, prema kojoj su kultura, jezik, porijeklo, pa i religija primarni faktori. Dok su granice Francuske određivane više geopolitikom nego etnografijom[24], na definisanje granica Kraljevine SHS su uglavnom presudan značaj imale istorijsko-etnografske interpretacije Jovana Cvijića[25] . Treba primjetiti da su obje koncepcije isprepletene i da se, po potrebi, treba pozivati i na etnokulturne i na političke argumente*.

Nakon definisanja različitih tumačenja nacije i nacionalizma, jasnije se može sagledati i etnoregionalizam kao specifičan fenomen.

Etnoregionalizam se javlja u čitavoj Evropi – od Južnih Oseta, Adžara i Abhaza u Gruziji, preko Rumuna u Moldaviji, Južnih Tirolaca u Italiji, do Bretonaca i Korzikanaca u Francuskoj, Škota, Velšana i Iraca u Velikoj Britaniji, te Baska i Katalonaca u Španiji itd. Zajedničko za sve ove etnoregionalizme je da nastaju kao izraz nezadovoljstva i da su u većoj ili manjoj mjeri u koliziji sa ustavnim, administrativno-teritorijalnim ili političkim poretkom države u kojoj se javljaju. Ono što je takođe zajedničko za navedene etnoregionalizme je da se javljaju kao izraz volje neke etnije koja je manjinska u odnosu na ukupnu teritoriju države, ali koja je većinska u dijelu države (regiji) u kojoj se fenomen etnoregionalizma pojavljuje.

Prema pojavnim oblicima, odnosno manifestacijama, etnoregionalizme možemo (uslovno) podijeliti na:

  1. Prave, ili benigne etnoregionalizme i
  2. Maligne, ili pseudo-etnoregionalizme.

Pravi ili benigni etnoregionalizam podrazumijeva očuvanje kulturnih, lingvističkih, konfesionalnih i simbolnih atributa nekog etniciteta u okviru države. Ovaj oblik etnoregionalizma je nenasilan i nije agresivan prema pojedincima, grupama, elitama ili državi. Benigni etnoregionalizam obuhvata zahtjeve za konfesionalnom ravnopravnošću, jezičkom zastupljenošću u medijima, obrazovanju i javnom životu, pravo na isticanje simbola, kao i zahtjeve za administrativnom i teritorijalnom reorganizacijom, regionalizacijom, širom autonomijom i decentralizacijom.

Maligni ili pseudo-etnoregionalizam najčešće direktno utiče na podrivanje sistema i struktura države u kojoj se javlja. Ovaj oblik etnoregionalizma smo i nazvali “lažnim”, jer u sebi ima značajne primjese separatizma, etnocentrizma, secesionizma, terorizma, ksenofobije, negativnih konotacija nacionalizma, fašizma i rasizma. Kada govorimo o negativnim konotacijama nacionalizma, možemo se osvrnuti na Billig-ovu konstataciju da se danas nacionalizam najčešće povezuje sa grupom ljudi koji teže da osnuju novu državu, ili sa desničarskom politikom[26]. Ovako posmatrano, nacionalizam i pseudo-etnoregionalizam su zaista slične kategorije.

Očigledne su razlike između ove dvije manifestacije etnoregionalizma, a različita su i sredstva kojima se služe etnoregionalisti da bi ostvarili svoje ciljeve. Tako neki etnoregionalni pokreti koriste političko djelovanje za ostvarivanje svojih ciljeva, dok drugi izlaze iz zakonskih okvira i putem ekstremističkih grupa vrše pritisak na državne institucije i pojedince. No, bilo da su uzroci pojave etnoregionalizma etno-kulturni (religiozna netolerancija, zabrana korištenja jezika, nezastupljenost etnije u obrazovnom sistemu zemlje i slično), ekonomski (ekonomska zaostalost, nezastupljenost u razvojnim planovima i drugo) ili kombinovani, etnoregionalizam gotovo uvijek svoj izraz bazira na političkoj aktivnosti i političkoj mobilizaciji pripadnika etnije. Sa aspekta političkog djelovanja, možemo razlikovati dva modela evolucije etnoregionalizma:

A)    Model “odozdo prema gore”, ili uzlazni i

B)    Model “odozgo prema dole”, ili silazni.

Uzlazni model polazi od zahtjeva baziranih na kulturnim pitanjima, kao što su obrazovanje, jezik, religija, isticanje simbola , mediji, da bi se zahtjevi proširili na veću autonomiju, pravo na samoupravljanje regijom, decentralizaciju i federalizaciju. Model „odozdo prema gore“ veoma rijetko dovodi u pitanje razbijanje države, odnosno, proglašavanje nezavisnosti. Primjeri ovog modela su, recimo, Korzikanci na Korzici i Flamanci u Belgiji.

Suprotan model je silazni, koji često polazi od izjavljivanja samostalnosti, pa preko zahtjeva šire autonomije završava na traženju etno-kulturnih sloboda. Klasične slučajeve ovog modela možemo naći kod Rumuna u Moldaviji i Abhaza u Gruziji. Rumuni su, nakon sticanja nezavisnosti Moldavije, najprije željeli otcjepljenje dijela teritorije i pripajanje tog dijela Rumuniji. Međutim, kasnije su zahtjeve ograničili na veća prava i slobode u etno-kulturnoj sferi*. Ovdje je moguće uočiti da je za benigni etnoregionalizam najčešće karakterističan uzlazni, a za maligni etnoregionalizam silazni model.

Etnoregionalni aktivizam, dakle, može biti podstaknut nizom pitanja i problema, od veoma bitnih do, može se reći „banalnih“. U bitna pitanja spadaju pitanja autonomije, problemi decentralizacije državne moći, smanjenje nejednakosti u stepenu razvijenosti pojedinih regija u okviru države i druga pitanja. Kao primjer „banalnih“ pitanja koja mogu imati etnoregionalne konotacije navešćemo sport. Fudbalskim ekipama iz Bosne i Hercegovine je bilo zabranjeno učestvovanje u evropskim takmičenjima jer nije postojala jedinstvena liga BiH, već su postojale samo odvojene lige u Republici Srpskoj i Federaciji BiH. Nakon toga je formirana jedinstvena fudbalska liga BiH, a timovi koji sada imaju pravo učestvovanja na međunarodnim takmičenjima, nastupaju pod zastavom BiH. Bilo bi veoma zanimljivo istražiti šta bi se desilo kada bi se, recimo, Škoti morali odreći svoje fudbalske lige i reprezentacije i kada bi morali nastupati pod zastavom Velike Britanije.

Ova „banalizacija“ je izvršena s namjerom da se istakne širina spektra pitanja i problema koji se manifestuju u i kroz etnoregionalizam. Etnoregionalizam je evropska realnost, uprkos intenzivnim integracijskim procesima; to je fenomen koji počiva na činjenici da se granice „nacionalnih država“ ne poklapaju sa etničkim granicama; to je ideologija kojoj je blisko razlikovanje „Nas“ od „Njih“. Pojavni oblici etnoregionalizma, o kojima je ovdje govoreno, zavise i od veličine i geopolitičkog položaja (regije), broja stanovnika – pripadnika etniciteta, kao i od istorijskog konteksta, odnosno, istorijske utemeljenosti etnoregionalnih zahtjeva. Zbog toga je pitanjima odnosa između etnoregionalizma sa jedne i etničkog prostora, istorijske osnovanosti, identiteta, patriotizma i veličine etničke grupe sa druge strane, potrebno posvetiti posebnu pažnju.

  TERITORIJA, ETNIČKI PROSTOR, BROJNOST POPULACIJE I ISTORIJSKA UTEMELJENOST KAO FAKTORI I MODIFIKATORI POJAVNIH OBLIKA ETNOREGIONALIZMA

Kada govorimo o etnoregionalizmu, treba uvijek imati na umu da je on u neraskidivoj vezi sa etnicitetom i teritorijom. Važno je istaći i to, da teritorija nije samo statički okvir u kome se odigrava socijalni život. Etnoregionalizam svojim političkim izrazom pokušava zadobiti vlast i moć (u protivnom politički aktivizam nema smisla) na prostoru (teritoriji) na kome se pojavljuje, a u cilju postizanja određenih ciljeva. Zato se ovdje možemo osvrnuti na Sack-ovu definiciju teritorijalnosti: “Teritorijalnost je strategija ljudske vrste da kontroliše ljude i dobra kontrolišući teritoriju”[27]. Ne ulazeći u opširne rasprave o različitom poimanju teritorije i teritorijalnosti, za raspravu o problematici etnoregionalizma je najvažnije uočiti da je teritorija na kojoj se javlja etnoregionalizam uvijek dio neke države. Ta teritorija može biti administrativna jedinica u datoj državi, ali ne mora. Nastavimo li dalje analizu u ovom kontekstu, doći ćemo do veoma važnog pitanja granica teritorija i ljudskih skupina, tj. do odvajanja “Nas” od “Njih”. Granice neke teritorije na kojoj se pojavljuje etnoregionalizam su, zapravo, granice etničke grupe, odnosno, granice etničkog prostora. Najvažniji rad do sada o etničkim granicama iznjedrio je norveški sociolog Fredrik Barth, koji zaključuje da su etničke granice, bez obzira na unutrašnji kulturni sadržaj, najbitnije za razlikovanje etničkih grupa[28]. Pojava dihotomije „Mi/Ovdje“ u odnosu na „Njih/Tamo“ ima važnu ulogu u istraživanju, kako nacionalizama, tako i etnoregionalizama. Ranko Bugarski sažeto zaključuje:“Kao društvena organizacija kulturnih razlika, etnicitet se i ne može konstruisati drukčije nego u opoziciji prema drugom etnicitetu. Da bismo znali ko smo Mi, moramo znati ko su Drugi“[29].

Teritorija, dakle, predstavlja neophodan faktor za pojavu etnoregionalizma. Međutim, veoma je važno kolika je veličina teritorije. Teritorija se, u ovom smislu, javlja kao modifikator pojavnih oblika etnoregionalizma, jer etnoregionalizam na velikoj teritoriji, na primjer, ima osnova da teži široj autonomiji, dok bi takva težnja bila nerealna za etnoregionalizam koji se javlja na maloj teritoriji. Takođe je važno da li etnoregionalisti pretenduju na neku teritoriju u okviru jedne države (npr. Korzikanci, Velšani), ili na teritorije na prostoru više zemalja (kao što, recimo, Baski pretenduju na teritorije u Španiji i Francuskoj). Iako ne mora da bude pravilo, veličina teritorije je najčešće proporcionalna sa brojnošću populacije. Kako se radi o teritoriji koju nastanjuje određeni etnicitet, brojnost tog etniciteta je utoliko veća ukoliko je veća imenovana teritorija, i obratno. Ovo dalje implicira da veće teritorije sa brojnijom populacijom imaju veće zahtjeve, ali i više šanse da te zahtjeve realizuju, jer je i veći kontingent onih koji se mogu uključiti u etnoregionalni aktivizam. Otuda je sasvim jasno da zahtjevi Škota ili Katalonaca, ne mogu biti isti kao oni moldavskih Rumuna, kao što ne mogu biti ni iste šanse za pozitivno rješavanje dotičnih zahtjeva.

Na kraju se treba osvrnuti i na značaj istorijskog konteksta. Naime, etnoregionalizam može aktivirati mnogo više pripadnika neke etnije i imati mnogo veći međunarodni odjek, ukoliko je teritorija na kojoj se javlja nekada bila samostalna država ili je imala neki vid autonomije (istorijske regije, vojvodstva, pokrajine, i slično). U ovom smislu možemo navesti primjer Katalonaca i Baska. Katalonci se, za razliku od Baska mogu pozvati na istorijske činjenice da su bili moćna kraljevina i trgovačka i pomorska sila. U pojedinim situacijama (na primjer političko lobiranje), ova istorijska osnovanost nekih modernih težnji može biti veoma bitna.

NEKOLIKO PRIMJERA EVROPSKIH ETNOREGIONALIZAMA

Kao ideologija, pokret i politička snaga, etnoregionalizam se u Evropi pojavio uprkos intenziviranju integracionih procesa i veoma je rasprostranjen. U ovom radu ćemo se osvrnuti samo na najmarkantnije primjere evropskih etnoregionalizama .

 

 ETNOREGIONALIZAM U ŠPANIJI  

 

            Španija je država koja je, kao i većina drugih zapadno-evropskih zemalja, smatrana „nacionalnom državom“ unutar čijih granica ne postoje posebne etničke grupe. Međutim, ovo mišljenje se pokazalo pogrešnim kada se etnoregionalizam pojavio u Kataloniji, „Baskijskoj zemlji“ (autonomnoj zajednici), španskoj Galiciji, Andaluziji i Kanarskim ostrvima. Dakako, katalonski i baskijski etnoregionalizam je najsnažniji i najizraženiji. Treba, pak, imati u vidu da se ova dva regionalizma u mnogo čemu razlikuju. Moderni etnoregionalizam u Kataloniji je nastao u 19. vijeku, ali tridesetak godina prije onog u Baskiji[30]. Etno-kulturno „ponovno rođenje“ u Kataloniji 19. vijeka (Renaixenca = ponovno rođenje), prethodilo je pojavi političkog aktivizma. Iz ovog perioda potiču i važni simboli kao što je „Diada“ (Nacionalni dan), ili pjesma „Els Segadors“, koja se od 1887. godine smatra „zvaničnom“ himnom Katalonije[31]. Razlika između ova dva etnoregionalizma je i u tome što je katalonska buržoazija predvodila pokret na kraju 19. vijeka, dok to nije bio slučaj kod Baska. Razlika je takođe i u tome što su se Baski organizovanije i odlučnije suprotstavljali Frankovom režimu, od Katalonaca, zbog čega su trpili i jače represalije[32]. Zajedničko objema etnijama je što svoj etnoregionalizam uveliko temelje na lingvističkim specifičnostima. No, i tu se pojavljuju razlike – dok više od polovine Katalonaca govori katalonski, jezik Baska, „Euskera“[33], razumije tek oko petine stanovništva. S obzirom da se čak i predstavnici ETA-e (Euzkadi Ta Azkatsuna = Baskijska domovina i sloboda) međusobno sporazumijevaju na španskom jeziku, Baski ovaj „lingvistički nedostatak“ pokušavaju kompenzovati navodnom rasnom distinktivnošću[34]. Treba se podsjetiti i na to da Katalonija, kao bivša trgovačka i pomorska sila i istorijska regija, ima jače istorijske argumente za dalju evoluciju etnoregionalizma od Baskije. Konačno, možda i najbitnija razlika između ova dva etnoregionalizma je to što Baski često koriste ekstremizam i terorizam u političke svrhe, dok su Katalonci privrženiji benignom, nenasilnom etnoregionalizmu.

Političko djelovanje etnoregionalista u Kataloniji je uglavnom vezano za stranku CDC (Convergencia Democràtica de Catalunya) i njenog lidera Jordi Pujol-a. Na autonomnim izborima, ova stranka je, formirajući koaliciju CiU sa strankom UDC (Unió Democràtica de Catalunya) odnosila izborne pobjede 1980, 1984, 1988, 1992, 1995. godine. Katalonija je 1980. godine povratila autonomni status (uglavnom na bazi onog koji je imala 1932. godine) i od tada do danas Pujolisti igraju najvažniju ulogu u katalonskom parlamentu[35]. Političko djelovanje etnoregionalista u Baskiji počinje oko 1900-te godine, kada je oformljena Partido Nacionalist Vasco – PNV (Baskijska nacionalna partija). Međutim, za razliku od politički kompaktnijih Katalonaca, Baski su od 1960-ih počeli da se dijele na umjerene i ekstremiste, u više političkih opcija. Koalicija HB i EE (Koalicija Patriotska Baskijska Ljevica) je do 1992. na izborima osvajala između 22% i 30% glasova. Potom se umjereni EE udružio sa socijalostima, dok je radikalnija grupa HB (Herri Batasuna = Narodno jedinstvo), koja je kasnih 1990-ih preimenovana u EH (Euskal Herritarrok) ostala samostalna partija. Partija EH bilježi pad popularnosti i 1996. godine je za njih glasalo 12,3% birača[36]. Pored evidentne političke rascjepkanosti i nepostojanja jedinstvene platforme za političko djelovanje, etnoregionalisti u Baskiji imaju dodatni problem koji predstavlja ETA. Ova ekstremna, separatističko-teroristička organizacija svojim aktivnostima umanjuje i diskredituje političko djelovanje nenasilnih etnoregionalista u Baskiji.

  ETNOREGIONALIZAM U VELIKOJ BRITANIJI  

 

            Najveći broj radova o nacionalizmu i regionalizmu u Velikoj Britaniji se odnosi na probleme u Sjevernoj Irskoj. Zbog složenosti problematike i limitiranošću prostorom, u ovom radu se nećemo baviti Sjevernom Irskom, već etnoregionalizmima u Velsu i Škotskoj.

Vels je najprije postao dio engleske, a potom i britanske države 1536. godine. No, ostao je kulturno specifičan, na čemu se danas temelji velški etnoregionalizam. Zapravo, slično Kataloncima i Baskima, i Velšani se u svojim etnoregionalnim stavovima oslanjaju na osobenost jezika. Međutim, za razliku od Baska, velški etnoregionalizam je po pravilu nenasilan, dakle benigni, te nije baziran na secesiji i sticanju nezavisnosti[37]. Velški jezik je jedno vrijeme bio gotovo na izumiranju, osim u ruralnim područjima zapadnog i sjevernog Velsa. Međutim, počevši od osnivanja Velške nacionalne partije 1925. godine (1945. preimenovana u Plaid Cymru), stanje u vezi sa jezikom i kulturom uopšte se mijenja. Ova partija u svom političkom programu naglašava kulturna pitanja (jezik i obrazovanje), ekonomski razvoj i političku decentralizaciju[38]. Drugi važan faktor koji podržava etnoregionalizam je Cymdeithas Yr Iaith Gymraeg – Društvo za velški jezik. Društvo je osnovano 1962. godine, a do danas je svojim aktivnostima postiglo mnogo toga, između ostalog, obezbijeđeni su državno finansiranje obrazovanja na velškom jeziku i zakonsko proglašavanje velškog za „ravnopravan“ jezik na teritoriji Velsa. Velški danas govori oko 20% stanovništva, a kako tvrdi Jenkins: „Velškog ima posvuda: na putokazima, u WC-ima, u železničkim redovima vožnje, u bankama, i tako dalje. Postoji i televizijska stanica na velškom, Sianel Pedwar Cymru…“[39]. Uprkos rečenom, najnoviji podaci pokazuju da bi zajednice sa velškim govorom mogle nestati do 2020. godine[40]. No, pitanje jezika nije jedino koje podstiče etnoregionalizam u Velsu. Imigracije su zajednički problem koji Vels dijeli sa Škotskom. Prvi talas doseljenika u Vels (u novijoj istoriji) vezuje se za 19. vijek i to za južni dio Velsa. Ove ekonomske migracije su posljedica industrijalizacije dolina sa ugljenokopima. Iako su ti doseljenici kulturno asimilirani, i danas se osjeti distanca između sjeverno-velšana i južno-velšana. Od 1970-ih se javlja novi talas doseljenika – Engleza i to u „najčistije“ zapadne i sjeverne dijelove Velsa gdje se govori velški. Ovim doseljavanjima je posijano sjeme sukoba, iako je rijetko dolazilo do otvorenih etničkih neprijateljstava. Izuzetak čine grupe Mudiad Amddiffyn Cymru (MAC – Pokret za odbranu Velsa) i Meibion Glyndŵr (Glindurovi sinovi), koji su vršili napade na imovinu nevelšana (Engleza) u Velsu[41].

Politička partija sa najviše uticaja – Plaid Cymru takođe ne zagovara nasilje. Iako je najsnažnija partija u Velsu (još 1966. godine je u britanskom parlamentu osvojila mandat), Plaid Cymru i dalje ima relativno malu podršku birača. Godine 1983. je čak 92% Velšana glasalo za britanske partije, a ne za nacionaliste (etnoregionaliste)[42]. Ovaj podatak nam govori da je politička mobilizacija Velšana „o njihovom pitanju“ prilično spora i neefikasna. Na rješavanju ovog problema već decenijama djeluju Plaid Cymru i Cymdeithas Yr Iaith Gymraeg.

Škotski etnoregionalizam je takođe uglavnom nenasilan i benigni, ali donekle različit od velškog. Škotska je, za razliku od Velsa, integrisana u Ujedinjeno Kraljevstvo znatno kasnije, tačnije 1707. godine. Druga razlika je jezik, čije pitanje se mnogo manje potencira u Škotskoj nego u Velsu. Zapravo, škotski gelski jezik govori mnogo manje Škota od 1/5 Velšana koji govore velški[43]. U novijoj istoriji, prije 1914. godine, u Škotskoj se formirao kulturni, književni, jezički i istorijski preporod koji je prethodio formiranju političkih pokreta koji zahtijevaju etničku autonomiju[44]. Smith primjećuje da škotski nacionalisti nisu bili zainteresovani za potpunu nezavisnost, koliko su bili zainteresovani ua samoupravu i kulturni paritet unutar višenacionalne države[45]. Sa druge strane, Jenkins zaključuje da su Škoti već duže vrijeme angažovani na preispitivanju svojih ustavnih opcija, prvenstveno kroz rad Ustavne konvencije i političke analize SNP-a (Scottish National Party = Škotska nacionalna partija)[46]. SNP je vodeća politička opcija etnoregionalista (nacionalista) još od 1920-ih, kada se prvi put pojavila na političkoj sceni. Međutim, kao i kod političkih partija u Velsu, ni u Škotskoj SNP nije dobijao većinsku podršku birača u odnosu na britanske partije. Istina, manje Škota je glasalo 1983. godine za britanske partije (88%) nego Velšana (92%)[47]. Godine 1992. ankete pred opšte izbore pokazivale su da će Škoti glasati za nezavisnost. To se, ipak, nije desilo (SNP je osvojio 3 poslanička mjesta u britanskim organima), a krivci su pronađeni u engleskim „bijelim doseljenicima“. Prema popisima stanovništva, u periodu od 1951. do 1991. godine, u Škotsku se doselilo 132.076 Engleza[48]. Razlozi antagonizma Škota prema Englezima su dvojaki – ekonomski i etno-kulturni. Geograf Diana Forsythe je posvetila mnogo pažnje ovim problemima, uočivši da su dobrostojeći doseljenici imali presudnu ulogu u povećanju cijena zemljišta i kuća u Škotskoj. Kao primjer, ona navodi da je cijena 15 akara zemljišta 1972. godine iznosila 400 £, da bi ta cijena 1980. godine skočila na 24.000 £[49]. S obzirom da domicilno stanovništvo ne može pratiti ovaj trend, sasvim su očekivani njihov strah i nezadovoljstvo. Drugi problem jeste onaj etno-kulturne i tradicionalne prirode, a odnosi se na probleme u socijalnoj interakciji i nestajanju tradicionalnog načina života. Ovdje treba istaći da su prostori koji su naselili Englezi područja u kojima je škotsko stanovništvo u opadanju „ostarjelo“ i sa negativnim prirodnim priraštajem. Osim toga, novi način života koji su doseljenici donijeli sa sobom u ruralne, tradicionalne dijelove Škotske, liči na „Engleze u Indiji“[50]. Otuda ne čudi pojačani talas etnoregionalizma i anti-englestva u Škotskoj u posljednjoj dekadi 20-og vijeka. Da bi ovo zaustavila, britanska vlada je u decembru 1997. godine donijela novi prijedlog Zakona o kriminalu i kršenju reda i mira, kojim se anti-engleske aktivnosti u Škotskoj proglašavaju ilegalnim[51]. No, očigledno je da će se etnoregionalne težnje u Škotskoj i Velsu ispoljavati i u ovom vijeku.

ETNOREGIONALIZMI U BELGIJI, ITALIJI I FRANCUSKOJ   

U slučaju Belgije, kao u nekoliko prethodnih slučajeva, glavni motiv etnoregionalizma ponovo je jezik. Problemi vezani za jezik se u Belgiji mogu pratiti do unazad prve polovine 19-og vijeka, tačnije, do 1830-ih godina. Flamanski jezički pokret je krajem 19-og vijeka postigao ravnopravnost jezika 1873. godine na sudu, 1878. godine u državnoj upravi, a 1883. godine flamanski je dopušten u državnim srednjim školama i holandskim provincijama. Od 1898. godine flamanski je dobio status jednog od belgijskih državnih jezika i uvedena je dvojezičnost. No, Zakonima o jeziku od 1932. do 1938. godine (što se poklapa sa procvatom nacionalizma, fašizma i nacizma), za Flamance i Valonce je utvrđena jednojezičnost u upravi, obrazovanju, sudstvu i armiji, dok je za Brisel zadržana dvojezičnost. Državne reforme od 1970, do 1993. godine su smanjile tenzije i učinile Belgiju federalnom državom sa tri autonomne regije (Flandrijom, Valonijom i Briselom) i tri jezika (holandskim, francuskim i njemačkim). Pitanje jezika se proširilo i na druge etno-kulturne aspekte, tako da svaka od ovih regija ima vlastite zastave, nacionalne praznike, pjesme, folklor[52]… Jedna od najznačajnijih ekstremnih i separatističkih partija u Belgiji je flamanski Vlaams Block. Iako osnovana znatno kasnije od, na primjer, SNP-a ili PNV-a, ova stranka dobro kotira u Flandriji – 1991. godine osvojili su 10,3% glasova, a 1995. godine 12,2% glasova birača[53].

U Francuskoj regionalizacija (22 regije i 95 departmana) nije bila posljedica zahtjeva etnoregionalista, jer su etnoregionalni pokreti uglavnom bili vezani za kulturu i nisu imali uporište u političkom djelovanju[54]. Međutim, u posljednjih 25 godina nekoliko značajnih etnoregionalnih pokreta ponovo je aktualizovalo pitanje jezika, etno-kulture i autonomije i to kroz političke akcije. Problem cetnralizacije jezika u Francuskoj datira još od 1539. godine, kada je kraljevim propisima utvrđena isključivost francuskog jezika, čime su regionalni jezici počeli gubiti na značaju[55]. Bretonski jezik razumije oko 450.000, a govori ga oko 300.000 ljudi na području zapadne istorijske regije koja obuhvata Finistère, Côtes-d’ Armor i Morbihan[56]. Međutim, 60% stanovnika koji govore jezik su stariji od 60 godina i svake godine umre oko 10.000 ljudi koji govore bretonski[57]. U budućnosti možemo očekivati da će bretonski etnoregionalizam, zbog svog istorijskog utemeljenje, jezičke različitosti i značajnog broja stanovništva, postati još izraženiji. Pored toga, Bretanja već duže vrijeme ima svoje simbole (zastava, himna), koji mogu imati značajnu ulogu u budućoj evoluciji bretonskog etnoregionalizma. Korzikanci su na bazi svojih etnoregionalnih težnji, 1991. godine dobili umjerenu autonomiju[58]. Oni su specifični, kao i njihov jezik, a tu specifičnost su održali tako dugo zahvaljujući geografskom položaju, odnosno, izolovanošću od kopna. Korzikanski jezik, pak, nema nikakav oficijalni status, pa je njegova upotreba u administraciji i sudstvu svedena na minimum. Posljednjih godina se čine napori da se korzikanski jezik što više koristi u javnom životu, obrazovanju i medijima. Za ovu i slične inicijative je zadužena i vodeća politička partija na Korzici – UDC (Unione diu Populu Corsu)[59]. Što se etnoregionalnih pokreta u Francuskoj tiče, ne treba zaboraviti ni oko 200.000 Katalonaca u Sjevernoj Kataloniji, čiji je jezik u Francuskoj stavljen van snage još 1738. godine[60]. Takođe, ne smiju se zanemariti ni Baski i posebno Akvitanci, kojih na jugu Francuske ima oko milion koji u svakodnevnom govoru koriste akvitanski jezik[61]. Navedena područja su glavna izvorišta etnoregionalizma u Francuskoj, a u budućnosti možemo očekivati da će se ovi etnoregionalizmi izražavati sve više, najviše na bazi etno-kulturnog preporoda.

Italijanski etnoregionalizam je specifičan, jer je utemeljen dijelom na etno-kulturnoj osnovi, a dijelom na ekonomskim problemima. Jedna od najjačih organizacija po pitanju etnoregionalizma je Lega Nord, osnovana 1979. godine u regiji Veneto kao Lega Veneta. Njihovo političko djelovanje se bazira na mobilizaciji glasača po pitanju centralizacije i regionalizacije i uvjeravanju istih da razvijeni sjever ne treba da ispašta zbog nerazvijenog juga Italije, koji je, povrh svega, prepun imigranata. U posljednjih par godina, Lega Nord se kao politička snaga oslanja na lik i djelo Umberta Bossi-ja[62] . Isprva su se „sjeverne lige“ (koje su se kasnije ujedinile u Lega Nord) zalagale za kulturnu autonomiju i zaštitu lokalnih tradicija, što se pokazalo nedovoljnim za osnivanje jakog i uticajnog političkog pokreta. Danas je Lega Nord pokret koji, u zavisnosti od političke situacije propagira federalizam, autonomiju ili separatizam[63]. Posebno treba istaći etnoregionalne težnje na prostoru Joužnog Tirola, koji je veoma specifičan zbog velikih istorijskih previranja u posljednjih stotinjak godina. Nakon Drugog svjetskog rata, iako je lokalno stanovništvo sa preko 100.000 potpisa u peticiji željelo pripajanje Južnog Tirola Austriji, ovaj prostor je ostao u okviru Italije. Winston Churchill je takođe bio protiv aneksije Južnog Tirola od strane Italije. No, ovo područje je do danas ostalo u sastavu Italije, a uprkos regionalnoj autonomiji i zaštiti manjina, Južni Tirol je i dalje predmet žestokih rasprava i nesuglasica. Politički trusno područje Južnog Tirola je pogodno za dalji razvoj etnoregionalnih težnji, a smirivanju situacije ne doprinose ni izjave, kao što je ona bivšeg predsjednika Italije Francesco Cossiga-e, koji je nedavno izjavio da Južni Tirolci zapravo nisu Austrijanci nego Nijemci[64]. Etnoregionalizam u Italiji, dakle, nije prolazni trend koji je zahvatio neke socijalne grupe ili kulturne radnike, već je fenomen koji se provlači i kroz najviše nivoe vlasti u ovoj zemlji. Zbog ove činjenice možemo očekivati da će se etnoregionalistički pokreti u Italiji i dalje razvijati i jačati.

EVROPSKE INTEGRACIJE I ETNOREGIONALIZAM

Savremeni geopolitički procesi u Evropi se ne mogu posmatrati bez osvrtanja na etnoregionalizam, jer, etnoregionalizam je prisutan u gotovo svim evropskim zemljama. Čini se da, uprkos sve intenzivnijim integracionim procesima, u Evropi postoji i obrnuta struja koja teži dezintegraciji. Preporod „etničkog“ je jasno suprotstavljen „homo economicus“ kategoriji koja je temelj evropskih integracija. Takođe, na nedavnim referendumima o Ustavu Evropske Unije, građani mnogih zemalja su izglasali nepovjerenje, možda najviše iz razloga što se na taj način utire put ka formiranju neke supra-nacije, evropske nacije, koja će u potpunosti asimilovati etnije kao takve. Ovako posmatrano, strah pojedinih etniciteta je opravdan, što se reflektuje i na procvat etnoregionalizama u evropskim državama. Pitanje identiteta postaje ponovo aktuelno i veoma važno u političkim krugovima.

Sa druge strane, određeni etnoregionalni pokreti i partije ujedinjenu Evropu vide kao svoju šansu za prevazilaženje „kompleksa niže vrijednosti“ u matičnim državama. Kao primjer možemo navesti velški Plaid Cymru koji pokušava da „bajpasuje“ Veliku Britaniju i da u okviru Evropske Unije ostvari „puni nacionalni status“. Plaid Cymru je kroz svoj dokument „Demokratski Vels u Ujedinjenoj Evropi“ iz 1995. godine naglasio pravo Velšana da imenuju Evropskog komesara i da imaju svoje mjesto u Vijeću Ministara[65]. Primjer Plaid Cymru-a bi mogli početi slijediti i drugi etnoregionalisti u Evropi, što bi intenziviralo rasprave o budućem ustrojstvu Evropske Unije. Treba istaći i to da se mnoge nade etnoregionalista polažu na model „Evrope regija“, tj. „Europe of Regions“. Ukratko, ideja je bazirana na tome da se ujedinjena Evropa organizuje na osnovu regija, kao pogodnijih teritorijalnih jedinica, a ne na osnovu država kao što je to danas slučaj. Ova ideja nije nova, što pokazjuje izjava Hans Mommsen-a iz 1984. godine: „Die Nation is tot: Es lebe die Region“ (Nacija je mrtva – živjela regija)[66]. Međutim, uprkos postojanju mnogih organa i projekata koji se odnose na regije u Evropi (Assembly of European Regions, INTERREG i drugi), ideja „Evrope Regija“ nije zamijenila postojeće stanje gdje države imaju glavnu ulogu. Na kraju, treba istaći da se u debatama o ovom pitanju postavljaju se i brojna druga pitanja kao što su suverenitet, funkcionalna i strukturna organizacija, (regionalni) identitet i slično, koja ne doprinose skorom rješenju ove problematike.

–   ZAKLJUČAK   –

             Pored teoretske rasprave, prikazani su i etnoregionalizmi u pojedinim evropskim državama, kao i evolucija istih. Uticaj etnoregionalizama na geopolitičku stvarnost Evrope u XX vijeku je bio značajan, a slične tendencije se očekuju i u ovom vijeku. Prihvatanje postojanja etno-kulturnih diverziteta u Evropi imalo bi velikog značaja za prevazilaženje mnogih konflikata i nesuglasica. U tom smislu treba posvetiti više pažnje istraživanju etnoregionalizama i etničkih odnosa u Evropi uopšte. U modernoj Evropi, u kojoj se propagiraju različite slobode, liberalizam i demokratija, mnogi očekuju da će i njihova etnoregionalna stremljenja imati odjeka. Međutim, situacija u „stvarnom životu“ je prilično drugačija od one „na papiru“, jer se mnoga prava (konfesionalna, jezička i druga) etničkih grupa permanentno negiraju u brojnim evropskim zemljama. Zbog toga se može očekivati da će etnoregionalni pokreti i u budućem političkom životu Evrope igrati značajnu ulogu, pa im zato treba posvetiti i odgovarajuću istraživačku pažnju.


[1] W.E.Reibsame, Some Trends in Human Geographic Thinking, Colorado University, 1994, dostupno na www.colorado.edu/~wtravis/, str. 1.

[2] A. Gilbert, The new regional geography in English and French-speaking countries, Progress in Human Geography no.12, 1988, str. 208-228.

[3] Р.Гњато и С.Ђ.Стаменковић, Увод у географију, Београд, 2002, стр. 73-74.

[4] M. Grčić, Neki filozofski problemi društvene geografije, Zbornik radova naučnog skupa „Idejne i društvene vrijednosti geografske nauke“, CMU, Beograd, 1987, str. 41.

[5] F. Putinja i Žoslin Stref-Fenar, Teorije o etnicitetu, Biblioteka XX Vek, Beograd, 1997, str. 34.

[6] R. Dženkins, Etnicitet u novom ključu, Biblioteka XX Vek, Beograd, 2001, str. 72.

[7] A.D.Smit, Nacionalni identitet, Biblioteka XX Vek, Beograd, 1998, str.29-31.

[8] М. Вујаклија, Лексикон страних речи и израза, Просвета, Београд, 1975, стр. 810.

[9] S.Mayhew, Oxford dictionary of Geography, Oxford University Press, Oxford, 1997, str. 355.

[10]М. Радовановић, Регионализам као приступ и принцип и регионализација као поступак у функционалној организацији простора са неким аспектима примене на Републику Србију, Зборник радова, књига 44-45, Географски Институт САНУ, Београд, 1993. стр. 67.

[11]G Marcou, Regionalisation in Europe Today: Models and lessons, 2003, Dostupno na: www.lgi.osi.hu/publications/2003/105/1-font.pdf , str. 1.

[12] R. Dženkins, Navedeno djelo, str. 147.

[13] R. Dženkins, Navedeno djelo, str. 148.

[14] H.-J. Puhle, Regions, Regionalism and Regionalisation in 20th – Century Europe, 1999, Dostupno na: www.uni-frankfurt.de/fb03/hjpuhle, str. 5-12.

[15] A. Paasi, A Companion to Political Geography, Chapter 8 – Territory, 2003, Blackwell Publishing, str. 109-122.

[16] A. Paasi, Region and Place: Regional Identity in Question, Progress in Human Geography, 27/4, 2003, str. 475-485.

[17] A. Elias, Europeanisation and the symbolic politics of ethnoregionalism: Towards an expanded framework of analysis, ECPR Joint Sessions of workshops, Edinburgh, 2003, Dostupno na: www.essex.ac.uk/events/jointsessions/paperarchive .

[18] A. Spektorowski, Ethnoregionalism: The Intellectual New Right and Lega Nord, The Global Rewiev of Ethnopolitics Vol.2, no.3, 2003, Dostupno na: www.ethnopolitics.org/archive/volume_II/issue3-4/ spektorowski.pdf  

[19] F. Tronconi, Identità etnica e competizione politica: un’ analisi del volto ai partiti etnoregionalisti in europa occidentale, Rivista Italiana di Scienza Politica, RASP vol.XXXV n.1, 2005, Dostupno na: www4.soc.unitn.it:8080/risp/content/index , str. 77-106.

[20] Dostupno na: www.eurostudies.rdg.ac.uk/downloads/handbooks/part_two_handbook_2003.pdf

[21] J.M.Beck, Project: Ethnoregionalism and nation-state building in Spain and France, Dostupno na: www.onderzoekinformatie.nl/en/oi/

[22] D. Kecmanović, Racionalno I iracionalno u nacionalizmu, Biblioteka XX Vek, Beograd, 2004, str.142.

[23] U. Altermatt, Etnonacionalizam u Evropi, Svjetionik, Sarajevo, 1997, str. 25.

[24] U. Altermatt, Navedeno djelo, str. 25-26.

[25] Z. D. Marijanac, Jovan Cvijić i Bosna, Pedagoška akademija, Banja Luka, 1992, str. 13.

* Njemačka je, tako, 1871. godine za Elzašane koji govore njemački koristila etnokulturnu argumentaciju, dok je 1918. godine u slučaju Mazura koji u istočnoj Pruskoj govore poljski koristila političku argumentaciju.

[26] A. Paasi, Nationalizing Everyday Life: Individual and Collective Identities as Practice and Discourse, Geography Research Forum, Vol 19, 1999, str. 5.

* O problemima i pitanjima Rumuna u Moldaviji autor je saznao u neformalnom razgovoru sa ambasadorom Rumunije u Zagrebu, gospođom Oanom Popu, na DCAF-ovoj konferenciji: “Assessing regional interests and security threats” u Neumu u junu 2005. godine. 

[27] A. Paasi, A Companion to Political Geography… Navedeno djelo, str. 111.

[28] R. Bugarski, Nova lica jezika, Biblioteka XX Vek, Beograd, 2002, str. 16.

[29] R. Bugarski, Navedeno djelo, str. 17.

[30] H.-J. Puhle, Navedeno djelo, str. 10.

[31]J. Etherington, Nationalism, National Identity and Territory – The case of Catalonia, Tesi doctoral, Universitat Autònoma de Barcelona, Juny 2003, Dostupno na: www.tdx.cesca.es/Tesis_UAB/available/TDX-0621104-153930/ je1de1.pdf, str. 135-138.

[32] H.-J. Puhle, Navedeno djelo, str. 11-12.

[33] Euskera je naziv koji obuhvata 7 dijalekata i nariječja. Unifikacija i normativizacija jezika započeta je 1968. godine. Detaljnije vidjeti: Mikel Aswimendi (ur.), Identitet i nasilje – ogledi o baskijskom nacionalizmu, Biblioteka XX Vek, Beograd, 2002, str. 218.

[34] R. Bugarski, Navedeno djelo, str.58-59.

[35] J. Etherignton, Navedeno djelo, str. 219-222.

[36] H.-J. Puhle, Navedeno djelo, str.11-12.

[37] R, Dženkins, Navedeno djelo, str. 253-255.

[38] R, Dženkins, Navedeno djelo, str. 255.

[39] R, Dženkins, Navedeno djelo, str. 256.

[40] D. Merion, No Welsh speaking communities by 2020, says language group, 05.August 2005, Dostupno na: www.eurolang.net

[41] R, Dženkins, Navedeno djelo, str. 215-221.

[42] H.-J. Puhle, Navedeno djelo, str. 17.

[43] R. Bugarski, Navedeno djelo, str. 59.

[44] A.D. Smit, Navedeno djelo, str. 220.

[45] A.D. Smit, Navedeno djelo, str. 120.

[46] R, Dženkins, Navedeno djelo, str. 64.

[47] H.-J. Puhle, Navedeno djelo, str. 17.

[48] E.G.E. Zuelow, Towards an Understanding of Scottish Ethnic Nationalism: The “Watch” groups, and “Anti-Englishness” in Late Twentieth Century Scotland, 25.01.1998, Dostupno na: www.nationalismproject.org/articles/zuelow1.htm , str. 3.

[49] E.G.E. Zuelow, Navedeno djelo, str. 4.

[50] E.G.E. Zuelow, Navedeno djelo, str. 6.

[51] E.G.E. Zuelow, Navedeno djelo, str. 1.

[52] U. Altermatt, Navedeno djelo, str. 96-97.

[53] U. Altermatt, Navedeno djelo, str. 125.

[54] H.-J. Puhle, Navedeno djelo, str. 14.

[55] U. Altermatt, Navedeno djelo, str. 89.

[56] www.euro-minorities.org

[57] D. Meirion, Breton language policy launched in Wales, 03.August. 2005, Dostupno na: www.eurolang.org

[58] H.-J. Puhle, Navedeno djelo, str. 15.

[59] A. Elias, Navedeno djelo, str. 15.

[60] U. Altermatt, Navedeno djelo, str. 89.

[61] www.euro-minorities.org

[62] A. Spektorowski, Navedeno djelo, str. 61.

[63] A. Spektorowski, Navedeno djelo, str. 55-62.

 

[64] P. Josika, Former Italian President tells South Tyroleans that they are not Austrians, 17. August 2005, Dostupno na: www.eurolang.net , str. 1-2.

[65] A. Elias, Navedeno djelo, str. 9-10.

[66] C. Applegate, A Europe of Regions: Reflections on the Historiography of Sub-National Places in Modern Times, The American Historical Rewiev, Vol.104, No 4, October 1999, Internet izdanje.

One Response to Berislav Blagojević: ETNOREGIONALIZAM U EVROPI

  1. Pingback: Berislav Blagojević: ETNOREGIONALIZAM U EVROPI : Mlad Grad | Sremska Mitrovica | Portal mladih Grada Sremska Mitrovica

Оставите одговор

Ваша адреса е-поште неће бити објављена. Неопходна поља су означена *

Dokaži da nisi mašina: * Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

*